کلوخ انداز (پراکنده گویی)
کلوخ انداز
جشن کلوخ انداز در آخرین روز ماه قمری شعبان، که از روز بعد آن، ماه رمضان با روزهگیری، یعنی پرهیز از خوردن و آشامیدن در روز، با نظم و ترتیبی خاص آغاز میشود؛ برگزار می گردد.
جشن کلوخاندازان یا برغندان از سدههای چهارم و پنجم هجریقمری (دهم و یازدهم میلادی) در میان مسلمانان ایران معمول بوده است. بیهقی در کتاب تاریخ خود به این جشن با نام « کلوخانداز » اشاره میِکند و مینویسد: « امیر به نشاط این جشن و کلوخانداز که ماه رمضان نزدیک بود، بدین کوشک و بدین باغها تماشا میکرد و نشاط شراب میبود، پس ماه روزه را کار بساختند و روز دوشنبه روزه گرفتند » (بیهقی، 500). نزاریقهستانی از شاعران اسماعیلی مذهب سدة هفتم و هشتم (720–645 ق)، از این جشن با نام برغندان و بادهنوشی در آن بارها یاد کرده است. مثلاً میگوید:
رمضان میرسد اینک دهم شعبان است
می ببارید و بنوشید که برغندان است
ور بمانیم به روزی که نشاید خوردن
ساقیا باده بگردان که فلکگردان است (نزاریقهستانی)
و یا میگوید:
هوا پُر نم، زمین خرّم، قدح گردان، نزاری هان
مه شعبان و برغندان، مه شعبان و برغندان (نزاریقهستانی)
مؤلف « برهان قاطع » در معنای « برغندان »، آن را جشنی میداند که به مناسبت آمدن ماه رمضان در آخرین روز ماه شعبان میگرفتند و آن را کلوخاندازان هم میگفتند. همو در ذیل « کلوخانداز »، یک معنای آن را نام « سلخ ماه شعبان » و معنای دیگر آن را « سیر و گشت و شرابخواری و عیش و عشرتی » مینویسد که « در آخر ماه شعبان کنند و آن را کلوخاندازان هم میگویند ».
واژة « برغندان » یا « برقندان » رایج در زبان فارسی و فرهنگ ایرانیان، صورت دیگر واژة « بارکندان » یا « باری گندان » ارمنی است. احتمالاً این جشن با نامش از فرهنگ ارامنه به فرهنگ ایرانی وارد شده. بارکندان یا برغندان با جشن « کلوخاندازان » ایرانیان در روز پیش از فرا رسیدن ماه رمضان درآمیخته و از رسمهای همگانی مردم شده است.
کلوخاندازان در بیشتر نقاط ایران برپا میگردیده است و به همین نام و یا نامهای « کلوخ خیسون »، « کلوخ خیسان » (در روستاهای فرنق و خمین)، « گل خندانی » (در قزوین)، « کُلوکاندازان » (در شیراز، کُلوک به کوزة سفالین دهانهگشاد گویند) و « سنگاندازان » (در اکثر نقاط کرمان) معروف است.
در این روز، مانند روز « سیزده نوروز »، مردم بیشتر نقاط ایران معمولاً از خانهها بیرون و به دشت و باغ میروند و خوراکهایی مخصوص آن روز میپزند و میخورند. مثلاً: در یزد، نوعی آش که به آن « شولی » میگویند، و اگر رمضان به زمستان بیفتد، شلغم یا سیبزمینی پخته، خوراک مخصوص جشن کلوخاندازان است.
در سبب نامیدن این روز به « کلوخاندازان » در فرهنگ عامة مردم ایران، تعبیرات و تبیینات گوناگونی آمده است. مثلاً مردم صغاد آبادة فارس میگویند: در قدیم مردم در غروب روز آخر ماه شعبان، از خانه بیرون میرفتند و هرکس کلوخی برمیداشت و رو به قبله میایستاد و آن را به زمین میانداخت و در حال انداختن کلوخ میگفت: « خدایا! گناهان و کارهای بد گذشته را شکستیم و خود را آمادة عبادت و روزة ماه رمضان کردیم ». یا قمیها بعدازظهر این روز با ساز و نقاره به محل « دروازه قلعه » میرفتند و پس از ساز و نقارهزدن و چوب بازیکردن، هرکسی کلوخی برمیداشت و به قصد و نیت اینکه خدا توفیق روزهگرفتن به او بدهد، کلوخ را در آب خندق دروازه قلعه میانداخت.
مردم شیراز « کُم » (شکم) را به « کُلوک »، کوزة شکمدار تشبیه میکردند، که در شب اول ماه رمضان، انواع خوراکیها را در شکم همچون کوزه میریختند. در مورد پُرخوری در روز « کُلوکاندازان » نیز این ضربالمثل را بهکار میبردند: « یک روز تَنْگِ کُم، یک روز مرگِ کُم »؛ یعنی روزی شکم جای خوردن ندارد، و روزی هم از نخوردن میمیرد!
در زبان و ادب فارسی، اصطلاح « کلوخانداز » یا « کلوخاندازان »، همانطور که در پیش گفته شد، به معنای جشن و شادی و شادکامی در آخر ماه شعبان، اصطلاح « کلوخمالیدن و کلوخزدن بر لب »، کنایه بر پوشیدهداشتن زشتی و گناه بوده است. در اشعار فارسی به رسم بادهنوشی میگساران و پنهانکردن آن از چشم اغیار با مالیدن یا زدن کلوخ بر لب، بهویژه در روزهای پیش از آمدن ماه رمضان، اشاره شده است.
مثلاً جامی میگوید:
لبش تر بود از میخوردن شب
کلوخ خشک را مالیده بر لب
مولوی میگوید:
صد جام درکشیدی و بر لب زدی کلوخ
لیکن دو چشم مست تو درمیدهد صلا
و صائب میگوید:
روزه نزدیک است، میباید کلوخانداز کرد
زاهدان خشک را رندانه از سر باز کرد
بنابراین، بیرونرفتن مردم از خانه و برگرفتن و دورافکندن کلوخ در آخرین روز ماه شعبان به احتمال فراوان به نشانة ترک عیش و عشرت و بادهنوشی در ماه مبارک روزهگیران و دورکردن دیو گناه بادهنوشی از خود بوده است. این آئینی بازمانده از آئینهای کهن ایرانیان دورة پیش از اسلام بوده که با دگرگونی نظم و روال زندگی عادی مردم در تغییر ماه همراه بوده است.
نویسنده: دکتر علی بلوکباشی
تخلیص:anobanini
منبع:
iran-shahr[dot]ir
و نیز در سایت جامع گردشگری انوبانی نی http://www.anobanini.ir
